Belediye şirketleri, kamu hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir istihdam kaynağı haline gelmiştir. Bu şirketlerde personel alım süreçleri yürütülürken, adayların niteliklerinin yanı sıra yasal olarak yapılması zorunlu olan bazı güvenlik prosedürleri de mevcuttur. Bu prosedürlerin en başında “Arşiv Araştırması” gelmektedir. Peki, iş süreçlerinin aksamaması veya acil personel ihtiyacı gibi gerekçelerle, arşiv araştırması sonuçları beklenmeden personelin işe başlatılması mevzuata uygun mudur? Sayıştay raporlarındaki tespitler ve yasal dayanaklar çerçevesinde bu sorunun yanıtı aşağıda ele alınmaktadır.
Mevzuat Açısından Arşiv Araştırması Zorunluluğu
Belediye şirketlerinde ilk defa veya yeniden istihdam edilecek personel hakkında uygulanacak adımlar yasal mevzuatla net bir şekilde çizilmiştir:
- 7315 Sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu (Madde 3): Statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın, ilk defa veya yeniden memuriyete yahut kamu görevine atanacaklar hakkında arşiv araştırması yapılması zorunlu kılınmıştır. Belediye şirketlerinde istihdam edilecek kişiler de bu kapsamda arşiv araştırmasına tabi tutulmaktadır.
- Cumhurbaşkanlığı Kararı (Usul ve Esaslar Madde 4): İlgili mevzuat uyarınca belediye şirketlerinde işe alınacak personelde aranacak şartlar arasında, güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırmasının yapılmış olması açık bir kriter olarak belirlenmiştir. Araştırma taleplerinin ilgili valilik aracılığıyla yetkili mercilerden istenmesi ve sonuçların idare bünyesinde kurulan Değerlendirme Komisyonu tarafından ele alınması gerekmektedir.
Sonuçlar Beklenmeden İşe Başlatmanın Yarattığı Riskler
Sayıştay denetimlerinde, belediye şirketlerinde istihdam edilen bazı personelin arşiv araştırması taleplerinin yetkili mercilere gönderildiği, ancak sonuçlar henüz idareye ulaşmadan kişilerin fiilen işe başlatıldığı tespit edilmektedir. İdareler genellikle bu durumu, yasal süreçlerin uzun sürmesi, yürütülen hizmetlerin sürekliliğinin sağlanması ve iş süreçlerinin aksamaması gibi pratik gerekçelerle savunmaktadır.
Ancak arşiv araştırması tamamlanmadan personel istihdam edilmesi hem mevzuata aykırılık teşkil etmekte hem de idareler açısından şu ciddi riskleri doğurmaktadır:
- Hukuki Güvenlik Riski: Sonradan adli sicil veya arşiv kaydı olumsuz gelen personelin bulunması durumunda, bu kişilerin kamu hizmeti verilen alanlarda çalıştırılmış olması idari ve hukuki zafiyet yaratmaktadır.
- İş Gücü ve Zaman Kaybı: Sonucu olumsuz değerlendirilen personelin zorunlu olarak işten çıkarılması yasal bir gerekliliktir. Bu durum, idareler için sürekli bir personel sirkülasyonuna, iş gücü kaybına ve oryantasyon süreçlerinin boşa gitmesine neden olmaktadır.
- Mevzuata Kesin Aykırılık: Arşiv araştırması sonucunun olumlu ya da olumsuz gelmesinden bağımsız olarak, sadece sürecin tamamlanmasını beklemeden işe başlatma eyleminin kendisi yasal düzenlemelerin ihlali anlamına gelmektedir.
Sonuç ve Yönetimsel Yaklaşım
Belediye şirketleri, her ne kadar Türk Ticaret Kanunu’na tabi birer ticari ortaklık olsalar da kamu kaynağı kullandıkları ve kamu yararına hizmet ürettikleri için personel alımında genel kural ve ilkelere uymakla yükümlüdür.
Hizmetlerin aksatılmadan yürütülmesi amacı, yasal bir zorunluluk olan arşiv araştırması şartının arkasından dolanılmasına gerekçe oluşturamaz. Sayıştay’ın kurumsal yönetim ve hukuka uygunluk ilkeleri doğrultusunda; belediye şirketlerinde işe başlatılacak tüm adayların arşiv araştırması süreçlerinin eksiksiz tamamlanması, değerlendirme komisyonu kararlarının alınması ve iş akitlerinin ancak bu aşamadan sonra başlatılması yasal bir zorunluluktur.